Familizm i jakość relacji rodzeństwa jako predyktory poczucia samotności w okresie późnej dorosłości
DOI:
https://doi.org/10.12923/2353-8627/2026-0007Słowa kluczowe:
samotność, późna dorosłość, familizm, relacja z rodzeństwemAbstrakt
Wstęp: Badacze zgodnie przyjmują, że poczucie samotności niekorzystnie oddziaływuje na stan zdrowia psychicznego i fizycznego człowieka. Czynniki rodzinne, takie jak familizm oraz jakość relacji interpersonalnej dorosłego rodzeństwa mogą stanowić istotne zasoby psychospołeczne osób znajdujących się w okresie późnej dorosłości, chroniące przed obniżeniem dobrostanu. Celem badania było określenie, czy wymiary familizmu oraz jakość relacji interpersonalnej rodzeństwa pozwalają przewidywać nasilenie poczucia samotności.
Materiał i metoda: Badanie psychologiczne o charakterze przekrojowym, ilościowym i samoopisowym przeprowadzono metodą CAWI. W badaniu uczestniczyło 190 osób, znajdujących się w okresie późnej dorosłości. W pomiarze psychologicznym zastosowano trzy narzędzia psychologiczne: Skalę Familizmu, Skalę Stosunków Familiarnych Dorosłego Rodzeństwa, Zrewidowaną Skalę Samotności oraz ankietę socjodemograficzną.
Dyskusja: Predyktorami poczucia samotności w obu grupach wyodrębnionych ze względu na płeć były zmienne indywidualizm oraz jakość relacji interpersonalnej z rodzeństwem. W grupie mężczyzn dodatkowymi, istotnymi statystycznie predyktorami okazały się zaangażowanie poznawcze oraz wymiary familizmu, takie jak wsparcie rodzinne, sukces materialny i osiągnięcia. Model regresji wyjaśniał większą część wariancji poczucia samotności w grupie mężczyzn niż kobiet.
Wnioski: Otrzymane rezultaty badania mogą stanowić podstawę do opracowania rekomendacji w zakresie wsparcia psychologicznego i psychoedukacyjnego rodzin, w których osoby z najstarszego pokolenia zagrożone są ryzykiem występowania zaburzeń psychicznych. Istotnym jest wzmacnianie u starszych osób przekonania o ich wartości, skuteczności i autonomii oraz budowanie przestrzeni do podtrzymywania relacji z dorosłym rodzeństwem.
Bibliografia
1. Peplau LA, Perlman D. Perspectives on loneliness. In: Peplau LA, Perlman D, editors. Loneliness: a sourcebook of current theory, research and therapy. New York: Wiley; 1982. p. 1–18.
2. Schultz N, Moore D. Loneliness: differences across three age levels. J Soc Pers Relat. 1988;5(3):275–84. doi:10.1177/0265407588053001.
3. Heinrich LM, Gullone E. The clinical significance of loneliness: A literature review. Clin Psychol Rev. 2006;26(6):695–718.
4. Weiss RS. Loneliness: the experience of emotional and social isolation. Cambridge: MIT Press; 1973.
5. Wasilewska K. Samotność młodzieży. Bydgoszcz: Wydawnictwo Kujawsko-Pomorskiej Szkoły Wyższej; 2010.
6. Cacioppo JT, Hawkley LC, Ernst JM, Burleson M, Berntson GG, Nouriani B, et al. Loneliness within a nomological net: An evolutionary perspective. J Res Pers. 2006;40(6):1054–1085.
7. Charchut D. Samotność – interdyscyplinarny przegląd definicji. In: Zimny J, editor. Samotność: rzeczywistość czy fikcja. Lublin: Wydawnictwo KUL; 2013. p. 11–22.
8. Thompson A, Pollet T. An exploratory psychometric network analysis of loneliness scales in a sample of older adults. Curr Psychol. 2024;43(6):5428–42. doi:10.1007/s12144-023-04697-9.
9. Adamczyk K. Samotność w różnych okresach życia. Warszawa: Scholar; 2022.
10. Eurostat. Population projections 2025–2100. Luxembourg: Eurostat; 2025.
11. GUS. Sytuacja demograficzna Polski. Warszawa: GUS; 2024.
12. CBOS. Poczucie samotności wśród Polaków. Warszawa: CBOS; 2024.
13. Czekanowski P. Rodzina w życiu osób starszych i osoby starsze w rodzinie. In: Synak B, editor. Polska starość. Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego; 2002. p. 154–68.
14. Cohen S, Wills TA. Stress, social support, and the buffering hypothesis. Psychol Bull. 1985;98(2):310–357.
15. Sabogal F, Marín G, Otero-Sabogal R, Marín B, Perez-Stable E. Hispanic familism and acculturation: what changes and what doesn’t? Hisp J Behav Sci. 1987;9(4):397–412. doi:10.1177/07399863870094003.
16. Campos B, Ullman J, Aguilera A, Dunkel Schetter C. Familism and psychological health: the intervening role of closeness and social support. Cult Divers Ethn Minor Psychol. 2014;20(2):191–201. doi:10.1037/a0034094.
17. Cahill K, Updegraff K, Causadias J, Korous K. Familism values and adjustment among Hispanic/Latino individuals: a systematic review and meta-analysis. Psychol Bull. 2021;147(9):947–85. doi:10.1037/bul0000336.
18. Ramos D. Exploring the use of familismo to manage depression among elderly Latino women [dissertation]. Minneapolis (MN): Walden University; 2020. Available from: https://scholarworks. waldenu.edu/dissertations/8790
19. Sajjad S, Malik J, Masood M. Intergenerational transition of successful ageing through familism across three nested generations. Br J Dev Psychol. 2025;43(6):1–14. doi:10.1111/bjdp.12562.
20. Stocker C, Gilligan M, Klopack E, Conger K, Lanthier R, Neppl T, et al. Sibling relationships in older adulthood: links with loneliness and well-being. J Fam Psychol. 2020;34(2):224–34. doi:10.1037/fam0000586.
21. Walęcka-Matyja K. Relacje interpersonalne dorosłych rodzeństw. Łódź: Wydawnictwo UŁ; 2018.
22. Gold D. Sibling relationships in old age: a typology. Int J Aging Hum Dev. 1989;28(1):37–51. doi:10.2190/VGYX-BRHN-J51V¬0V39.
23. Kasten H. Rodzeństwo: ideały, rywale, powiernicy. Warszawa: PWN; 1997.
24. Khodyakov D, Carr D. The impact of late-life parental death on adult sibling relationships: do parents’ advance directives help or hurt? Res Aging. 2009;31(5):495–519. doi:10.1177/0164027509337193.
25. Merz E, De Jong Gierveld J. Childhood memories, family ties, sibling support and loneliness in ever-widowed older adults: quantitative and qualitative results. Ageing Soc. 2016;36(3):534–61. doi:10.1017/S0144686X14001329.
26. Wąsiński A, Fabiś A, Muszyński M. Strategie radzenia sobie z lękiem egzystencjalnym przez osoby starsze. Dyskursy Młodych Andragogów. 2024;(25):281–303.
27. Freedman V. Family structure and the risk of nursing home admission. J Gerontol B Psychol Sci Soc Sci. 1996;51B(2): S61–
69. doi:10.1093/geronb/51B.2.S61.
28. Kersting R. Impact of social support, diversity, and poverty on nursing home utilization in a nationally representative sample of older Americans. Soc Work Health Care. 2001;33(2):67–87. doi:10.1300/J010v33n02_05.
29. Brzezińska A, Ziółkowska B, Appelt K. Psychologia rozwoju człowieka. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne; 2015.
30. Walęcka-Matyja K. Adult Sibling Familial Relationship Scale (ASFRS) – construction and psychometric properties: preliminary report. Hell J Psychol. 2015;12:172–189.
31. Knight GP, Gonzales NA, Saenz DS, Bonds DD, Germán M, Deardorff J, et al. The Mexican American cultural values scale for adolescents and adults. J Early Adolesc. 2010;30(3):444–481.
32. Walęcka-Matyja K. Adult sibling familial relationship scale (ASFRS) – construction and psychometric properties: preliminary report. Hellenic J Psychol. 2015; 12: 172–189.
33. Kwiatkowska M, Rogoza R, Kwiatkowska K. Analysis of the psychometric properties of the revised UCLA loneliness scale in a Polish adolescent sample. Curr Issues Pers Psychol. 2018;6(2):164–170. doi:10.5114/cipp.2017.69681.
34. Russell D, Peplau LA, Cutrona CE. The revised UCLA loneliness scale: concurrent and discriminant validity evidence. J Pers Soc Psychol. 1980;39(3):472–80.
35. Szymczak W. Podstawy statystyki dla psychologów: podręcznik akademicki. 3rd ed. Warszawa: Difin; 2018
36. Straś-Romanowska M. Późna dorosłość. In: Czerwińska-Jasiewicz M, Kielar-Turska M, Niemczyński A, Trempała J, editors. Psychologia rozwoju człowieka: podręcznik akademicki. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN; 2011. p. 326–350.
37. Ryff C. Happiness is everything, or is it? Explorations on the meaning of psychological well-being. J Pers Soc Psychol. 1989;57(6):1069–81. doi:10.1037/0022-3514.57.6.1069.
38. Leszczyńska I., Jeżewska M. Czy wiek późnej dorosłości to kryzys indywidualny i społeczny? In: Bańka A, Balawajder K, Popiołek K, editors. Człowiek w obliczu kryzysów, katastrof i kataklizmów. Warszawa: Stowarzyszenie Psychologia i Architektura; Szkoła Wyższa Psychologii Społecznej; 2012. p. 139–148.
39. Mudyń K, Pietras K. Preferowane wartości a zdrowie i satysfakcja z życia. Psychoterapia. 2007;1(140). Available from: https://ruj.uj.edu.pl/xmlui/handle/item/255065
40. Shin H, Park C. Gender differences in social networks and physical and mental health: are social relationships more health protective in women than in men? Front Psychol. 2023;14:1216032. doi:10.3389/fpsyg.2023.1216032.
41. Carstensen L, Hershfield H. Beyond stereotypes: using socioemotional selectivity theory to improve messaging to older adults. Curr Dir Psychol Sci. 2021;30(4):327–334. doi:10.1177/09637214211011468.
42. Knopp K. Czy kobiety naprawdę są bardziej inteligentne emocjonalnie niż mężczyźni? O różnicach międzypłciowych w zakresie zdolności emocjonalnych. Kwart Nauk Fides et Ratio. 2012;4:95–112.
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Katarzyna Kamila Walęcka-Matyja, Katarzyna Janiak (Autor)
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.
